Hukuk yapay zeka süre hesabı kontrolü: HMK'da adımlar

Kısa yanıt: Hukuk yapay zeka süre hesabı kontrolü, yalnızca verilen son güne bakılarak yapılamaz. Önce uygulanacak usul ve süre hükmü, başlangıca esas belge, gün veya hafta gibi süre birimi ve tatil etkisi doğrulanmalıdır. HMK m.90–94 bu kontrolün genel çerçevesini verir; özel hükümler ayrıca araştırılır. Yapay zekânın takvim sonucu, kaynaklarıyla insan denetiminden geçmeden dosyanın kesin son günü olarak kullanılmamalıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye değildir.

Hukuk yapay zeka süre hesabı kontrolü nereden başlar?

İlk soru “kaç gün kaldı?” değil, hangi işlemin hangi düzenlemeye tabi olduğudur. Bu yazı 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun genel süre hükümlerini açıklayan bir denetim rehberidir. Her dava türü, idari başvuru veya başka usul için ortak süre hesaplayıcısı olarak kullanılmamalıdır. Somut işlem ve varsa özel hüküm ayrıca belirlenir.

Bir yapay zekâ yanıtı doğrudan tarih veriyorsa gerekçesine dönün. Yanıtta hangi kanun maddesinin uygulandığı, sürenin nereden alındığı ve başlangıcın hangi belgeyle doğrulandığı görünmüyorsa inceleme tamamlanmış değildir. Tarihin kendisini tekrar tekrar sordurmak, eksik hukuki dayanağı tamamlamaz. Önce cevabın girdilerini ve kullanılan kuralı görünür kılın.

TBB rehberinin 6. bölümü, süreleri ve usul hükümlerini avukatın denetleyeceği alanlar arasında sayar. Aynı bölüm olayla uyum ve güncel mevzuat kontrolünü de ister. Bu nedenle takvim aritmetiği doğru görünse bile yanlış başlangıç veya yanlış hükümle kurulmuş hesabı kabul etmeyin.

Süreyi kanun mu, hâkim mi belirlemiş?

HMK m.90, sürelerin kanunda belirtileceğini veya hâkim tarafından tespit edileceğini düzenler. Kanuni istisnalar dışında hâkim kanundaki süreyi artıramaz ya da eksiltemez. Kendisinin belirlediği süreler için haklı sebeple değiştirme imkânı ayrıca düzenlenmiştir. Bu ayrım, denetlenecek belgenin seçimi bakımından önem taşır.

Kanuni süre deniyorsa ilgili kanun maddesini açın. Hâkimin belirlediği bir süreyse ara kararın veya tutanağın tam ifadesini okuyun. Bir kişinin hazırladığı kısa özet, kararın kendisinde yazan süre ve işlem tanımının yerine geçmez. Belgeyle özet arasında fark varsa yapay zekânın tahminiyle farkı kapatmayın.

Çalışma kaydında “sürenin kaynağı” alanı bulunsun. Bu alan bir bağlantı veya belge referansıyla desteklensin. Böylece ikinci incelemeyi yapan kişi yalnızca bir sayı görmez; sayının nereden geldiğini de kontrol edebilir. Bu kayıt önerisi, mevzuatta adı konmuş zorunlu bir form değildir.

Başlangıç tarihini hangi belge doğrular?

HMK m.91, sürenin taraflara tebliğ tarihinden veya kanunda öngörülen hâllerde tefhim tarihinden başlamasını düzenler. Bunun için dosyada hangi olayın hukuken başlangıç oluşturduğunu tespit etmek gerekir. Belgenin düzenlenme günü, dosyaya yüklenme günü ve süreyi başlatan tarih aynı kabul edilmemelidir.

Bir takvim ekranında görülen tarihi başlangıç alanına otomatik taşımayın. İncelenecek belgeyi ve dayanağı belirleyin; başlangıçta belirsizlik varsa bunu açıkça yazın. Belirsiz bir başlangıca dayanarak kesin son gün vermek, hesabın görünürde tamamlanmasıdır. Yapay zekâdan eksik olguyu tahmin etmesini istemek yerine asıl kayda dönün.

Elektronik tebligatın hukuken esas alınacak tarihi veya özel tebliğ düzenlemeleri bu rehberin hesabına dâhil edilmemiştir. Bu konular için ayrıca birincil mevzuat incelemesi gerekir. Buradaki kapsam sınırı, herhangi bir dosyada tebliğin geçerli veya geçersiz olduğuna ilişkin sonuç da vermez.

Gün, hafta, ay ve yıl ayrımı neden önemlidir?

HMK m.92, gün olarak belirlenen sürelerde tebliğ veya tefhim gününün hesaba katılmayacağını ve sürenin son günün tatil saatinde biteceğini düzenler. Hafta, ay veya yıl olarak belirlenen sürelerde ise başlayan güne karşılık gelen gün esas alınır. Ayda karşılık gelen gün bulunmaması da aynı maddede ayrıca ele alınır.

Dolayısıyla bir süreyi, hesap kolaylığı için kendiliğinizden başka birime çevirmeyin. Kaynak hüküm hangi birimi kullanıyorsa ilk kayıt o birimle tutulsun. Yapay zekânın açıklamasında “hafta” ifadesinin “iş günü” gibi farklı bir kavrama dönüştüğünü fark ederseniz, son tarihe geçmeden önce bu dönüşümü sorgulayın.

Örnek gösterim: Dosya bilgisi içermeyen bir kontrol kartında yalnızca “süre birimi: hafta”, “kaynak: doğrulanacak hüküm”, “başlangıç: belgeyle doğrulanacak” alanlarını kullanabilirsiniz. Bu örnek, gün hesabı veya dosya sonucu üretmez. Amaç, eksik girdiler tamamlanmadan kesin tarih verilmesini önleyen bir çalışma düzeni kurmaktır.

Tatil günleri nasıl denetlenir?

HMK m.93, resmî tatil günlerinin süreye dâhil olduğunu belirtir. Son günün resmî tatile rastlaması hâlinde ise süre, tatili takip eden ilk iş günü çalışma saati sonunda biter. “Tatil var, hepsini çıkar” biçimindeki bir otomatik işlem bu hükmün açıklaması değildir. Ara günlerle son günün etkisini ayrı okuyun.

Kontrol alanı	HMK'da genel dayanak	Dosyada doğrulanacak nokta
Sürenin kaynağı	m.90	Kanun maddesi veya hâkim kararı
Başlangıç	m.91	Tebliğ ya da öngörülen hâlde tefhim kaydı
Süre birimi	m.92	Gün, hafta, ay veya yıl ifadesi
Resmî tatil etkisi	m.93	Son gün ve takip eden iş günü
Kesinlik	m.94	Sürenin niteliği ve ilgili kararın içeriği

Tablo yalnızca genel denetim çerçevesidir. Belirli bir günün resmî tatil sayılıp sayılmadığı ayrıca doğrulanmalıdır; burada bir tatil takvimi veya somut son gün hesaplanmamıştır. Bu ayrım, hukuki kuralın okunmasıyla takvim verisinin kontrolünü birbirinden ayırır.

Adli tatili de resmî tatil kuralıyla aynı işlem sanmayın. HMK m.104, adli tatile tabi dava ve işlerde Kanunun tayin ettiği sürelerin bitiminin adli tatile rastlaması için ayrı hüküm içerir. Bu koşulları araştırmadan her süreyi otomatik uzatmak doğru bir denetim yöntemi değildir. Adli tatile tabiiyet ve özel hükümler ayrıca incelenmelidir.

Kesin süre bakımından ne ayrıca okunur?

HMK m.94 kanunun belirlediği sürelerin kesin olduğunu düzenler. Hâkimin tayin ettiği sürenin kesinliğine ve ilgili ihtara ilişkin hükümler de aynı maddede yer alır. Kesin süre içinde yapılması gereken işlemin yapılmaması, o işlemi yapma hakkı bakımından sonuç doğurur. Bu nedenle incelemeyi yalnızca takvim kutusuyla sınırlamayın.

Karardaki yapılacak işlem tarifini ve ihtarı tam metinden okuyun. Sadece “süre verildi” biçiminde aktarılan not, hangi işlemin istendiğini göstermeyebilir. Belgeyi başka birine devrederken süre, işlem ve kaynak alanlarını birlikte gösterin. Somut dosyadaki hukuki sonucu belirlemek yetkili insan incelemesini gerektirir.

Yapay zekâya hangi görev verilebilir?

TBB rehberi doğrultusunda aracı nihai karar mercii yerine denetim sorularını düzenleyen yardımcı olarak ele alın. Örnek gösterim: “HMK m.90–94 bakımından süre denetiminde eksik olabilecek girdileri listele; başlangıç belgesi bulunmuyorsa tarih üretme.” Bu istem gerçek müvekkil veya dosya içeriği içermez ve somut hesabın yerine geçmez.

Gerçek dosyayı bütünüyle yüklemek kontrol listesinin zorunlu adımı değildir. 6698 sayılı Kanun m.4, işleme amacıyla bağlantılılık, sınırlılık ve ölçülülük ilkelerini içerir. TBB rehberinin veri girişi öncesi incelemesi de ayrıca yapılır. Girdi güvenliğini, hesap kontrolünün tamamlandığı varsayımına bağlamayın.

İnsan incelemesinde kullanılan hükmü resmî kaynaktan açın; başlangıcı belgeden, süre birimini hükümden, tatil bilgisini ilgili resmî kaynaktan doğrulayın. Açık kalan alanı açık bırakın. Bu yöntem takvimde tek tarih görmekten daha fazla kayıt gerektirir; amacı sonucun hangi girdilerle oluştuğunu denetlenebilir kılmaktır.

Hesabı teslim etmeden önce hangi kayıt kalmalı?

Kontrol notunda işlem, kaynak hüküm, başlangıç belgesi, süre birimi, tatil değerlendirmesi ve inceleyen kişinin yaptığı kontrol görünmelidir. Dosya özeti hazırlanırken bu bilgilerin nasıl asıl belgeye bağlanacağını dava dosyası özeti rehberinde, araştırma sırasını hukuki araştırma adımlarında okuyabilirsiniz.

Genel yaklaşım için hukuk yapay zeka konu merkezine geçebilirsiniz. Mevzuat araştırması ve dosya yönetimi kapsamını Prolex AI özelliklerinde inceleyebilirsiniz; burada açıklanan kontrol listesi, belirli bir aracın süreyi hatasız hesapladığına ilişkin bir ürün iddiası değildir.