Yapay zeka anonimleştirme: avukat için örnek dönüşümler

Kısa yanıt: Yapay zeka anonimleştirme çalışması, müvekkilin adını silmekle tamamlanmaz. Kalan metnin tarih, yer, tutar ve ilişkiler üzerinden kişiyi yeniden tanıtıp tanıtmadığı incelenir. 6698 sayılı Kanun ve ilgili Yönetmelik, başka verilerle eşleştirildiğinde de kişiyle ilişkilendirilememe ölçütünü esas alır. Genel bir araştırma sorusu yeterliyse gerçek dosyayı dönüştürmek yerine dosyadan bağımsız soru hazırlayın; aşağıdaki örnekleri anonimlik garantisi olarak kullanmayın.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye değildir.

Yapay zeka anonimleştirme ile maskeleme aynı şey mi?

6698 sayılı Kanun m.3, anonim hâle getirmeyi kişisel verinin başka verilerle eşleştirme durumunda bile belirli veya belirlenebilir gerçek kişiyle ilişkilendirilememesi üzerinden tanımlar. Bu ölçüt, yalnızca ekranda adın görünmemesinden daha kapsamlıdır. Bir harf veya rol etiketi kullanmanız, geriye kalan ayrıntıların kişiyi tanıtmadığını göstermez.

İlgili Yönetmeliğin 10. maddesi, veri sorumlusu ve alıcılar bakımından geri döndürme ile başka verilerle eşleştirme ihtimalinin de değerlendirilmesini gerektirir. Dolayısıyla metne “anonim” başlığı koymak incelemenin sonucu değildir. Kullanılan yöntem, elde kalan bilgiler ve ilişkilendirme imkânı birlikte ele alınmalıdır.

Bu yazı bir teknik anonimleştirme standardı veya hazır uygunluk raporu sunmaz. Amacı, hukuk araştırması için hazırlanacak soruyu daha baştan gereksiz dosya ayrıntılarından ayırmaktır. Aşağıdaki kontrol ve dönüşüm önerileri, kanunun tanımı ile TBB tavsiyelerinden türetilmiş editoryal çalışma yöntemleridir.

İlk adım: dosyayı dönüştürmeden araştırma ihtiyacını belirleyin

Önce hangi bilgiyi aradığınızı yazın. “Bu dosyayı değerlendir” ile “Bir kanun maddesinin yürürlük geçmişi nereden kontrol edilir?” aynı veri ihtiyacına sahip değildir. İkinci soru, gerçek belgeyi ve müvekkili anlatmadan sorulabilir. Araştırmanın bu kısmını dosyadan ayırmak, sonradan isim avına çıkmaktan daha açık bir başlangıç sağlar.

TBB rehberinin 5. bölümü veri girişinden önce amaç, gereklilik ve ölçülülük incelemesini; gerekli şartlar sağlanmıyorsa genel araştırma ve anonim konu planlamasıyla sınırlı kalmayı belirtir. Kanun m.4 de işleme amacıyla bağlantılılık, sınırlılık ve ölçülülük ilkelerini düzenler. Her belgeyi bütünüyle yüklemek, bu incelemenin varsayılan sonucu olamaz.

Araştırma ihtiyacını iki sütuna ayırın: dosyadan bağımsız öğrenilecek kural ve yalnızca dosyada kontrol edilecek olgu. İlk sütunu kaynak araştırmasına, ikinciyi yetkili incelemeye bırakın. Bu ayrımın kendisi anonimleştirme değildir; ancak gerçek kişiyi tanıtan ayrıntıların araştırma sorusuna taşınmasını önlemeye yardımcı bir yöntemdir.

Hangi ayrıntılar birlikte kişiyi tanıtabilir?

TBB rehberi, ad ve kimlik numarasının yanında olay tarihini, yeri, tutarı, şirket unvanını, dava türünü, ilişki ağını ve benzersiz vakıaları sayar. İncelemeyi tek tek sözcüklerden ibaret tutmayın. Ayrı bakıldığında sıradan görünen birkaç bilgi, birlikte belirli bir olayın tarifine dönüşebilir.

Örneğin belirli bir işyerindeki tek görev, dar bir tarih aralığı ve kamuya yansımış bir uyuşmazlığın ayrıntısı aynı metinde buluşabilir. Bu ihtimali değerlendirmeden yalnızca isimlerin çıkarıldığı bir metne güvenmeyin. Kontrolün amacı, kimliği bilen bir kişinin kalan bilgilerle eşleştirme yapıp yapamayacağını da sorgulamaktır.

Aşağıdaki tablo gerçek dosyadan alınmamıştır; Örnek gösterim niteliğindedir. Sağ sütun bir anonimleştirme garantisi değil, araştırma sorusunu dosyadan uzaklaştırma önerisidir.

Gereksiz ayrıntı içeren kurgusal ifade	Dosyadan bağımsız araştırma sorusu
Belirli bir işyerindeki tek yöneticinin ayrıntılı görev öyküsü	İş ilişkisinin niteliğini incelerken hangi belgeler ve kanun hükümleri kontrol edilir?
Tarafların isimleri silinmiş özel pazarlık yazışması	Bir sözleşmedeki belirsiz ifadenin incelenmesi için nasıl bir kontrol planı hazırlanır?
Olayın günü, yeri ve tüm ilişkilerini koruyan uyuşmazlık özeti	Araştırılan hukuki kurumun kapsamı ve istisnaları hangi resmî kaynaklarda bulunur?

Örnek dönüşüm nasıl adım adım yapılır?

Örnek gösterim: Gerçek dosya içeriği kullanmadan, “Bir sözleşme hükmünün yürürlükteki düzenlemeyle ilişkisini araştıracağım” ihtiyacını ele alalım. İlk taslakta tarafların adı, ücret bilgisi ve pazarlık sırası bulunmasın. Soru yalnızca araştırma yöntemini istesin; somut hükmün geçerliliği hakkında kesin sonuç talep etmesin.

İkinci adımda gereksiz bağlamı çıkarın. Dosyanın taraf ilişkilerini veya özel stratejisini açıklayan cümleler, araştırma planı için gerekli mi diye sorun. Metin ancak bu ayrıntılarla anlaşılabiliyorsa soruyu zorla genelleştirmek yerine kullanımın uygunluğunu yeniden değerlendirin. Her dosya, genel bir sohbet sorusuna güvenle dönüştürülebilir kabul edilmemelidir.

Üçüncü adımda kalan istemi okuyun: “İlgili kanun maddelerinin yürürlük geçmişini kontrol etmek için resmî kaynaklardan oluşan bir araştırma sırası öner; doğrulanmayan noktaları açık bırak.” Bu, dosya sonucunu belirleyen bir talimat değildir. Araştırma sırasının kendisi de kaynaklarda denetlenmelidir. Genel yöntem için hukuki araştırma adımları rehberine geçebilirsiniz.

Tarihleri ve tutarları rastgele değiştirmeyin

Bir bilgiyi azaltırken araştırılan hukuki soruyu da değiştirebilirsiniz. TBB rehberinin 6. bölümü, çıktının olayla uyumu ve mevzuatın uygulanabilirliği dâhil insan denetimini ister. Bu nedenle gerçek tarihi rastgele başka bir tarihle değiştiren bir istemden alınan sonucu gerçek dosyaya doğrudan taşımak uygun bir doğrulama yöntemi değildir.

Örneğin amaç bir düzenlemenin zaman bakımından uygulanmasını araştırmaksa tarih, tali ayrıntı olmaktan çıkar. Böyle bir durumda gerçek dosyayı değiştirilmiş olay gibi sunmak yerine, önce uygulanacak kuralın nasıl belirleneceğini öğrenin. Dosyanın zaman çizelgesini ayrıca asıl belgeler ve yürürlük hükümleri üzerinden inceleyin.

Dönüştürülmüş istem ile gerçek dosya arasında bir eşleştirme notu tutulacaksa bu notun da kimliği veya stratejiyi açığa çıkarabileceğini değerlendirin. Aynı bilgiyi farklı bir dosyaya taşımanız, bilginin ortadan kalktığını göstermez. Kontrol notu hazırlarken gereksiz kişisel veriyi yeniden çoğaltmayın; bu, amaçla sınırlılık ilkesinden türetilmiş bir çalışma önerisidir.

Ham belgeyi araca anonimleştirtmek neden ayrıca incelenir?

Bir sohbet aracına gerçek dosyayı yükleyip “bunu anonimleştir” demek, ilk veri girişini ortadan kaldırmaz. TBB rehberindeki veri girişi öncesi inceleme bu aşamada da geçerlidir. Sonradan alınacak temizlenmiş çıktı, sağlayıcıya gönderilen ilk belgenin hangi koşullarda işlendiği sorusunun cevabı değildir.

Bu nedenle gerçek içerikle çalışmadan önce araç ve sözleşme koşullarının incelenmesi gerekir. Rehber veri saklama, model eğitiminde kullanım, alt işleyenler, silme imkânı ve aktarım kontrolünü ayrıca sayar. Buradaki dönüşüm örnekleri, herhangi bir ürünün bu güvenceleri sağladığı yönünde bir beyan içermez.

Dönüştürülen soruyu başka bir kişi nasıl inceler?

İkinci inceleme için yalnızca çıkarılmış adları saymak yeterli bir yöntem değildir. Metni dosyanın konusunu bilen birinin gözünden yeniden okuyun: kalan yer bilgisi, olay sırası veya kurum içindeki tekil görev kişiyi tanıtıyor mu? TBB rehberinin ayırt edici unsurlar listesi bu okumaya başlangıç sağlar. İnceleyen kişi, gerçek dosyadan daha fazla ayrıntı istemeden araştırma amacını anlayabilmelidir.

Ayrıca çıktının hangi amaçla kullanılacağını baştan yazın. Genel kontrol listesi isteyen bir sorudan alınan cevap, somut sözleşmenin incelendiği anlamına gelmez. Metinden ayrıntıları çıkardıktan sonra asıl dosya hakkında kesin sonuç beklemek, araştırma amacını değiştirmiş olur. Dönüşümün sınırını teslim notunda belirtin; eksik bağlamı yapay zekânın tahminle doldurmasını istemeyin.

Kontrol sırasında kimlikle bağlantının sürdüğünü fark ederseniz bunu yalnızca daha fazla sözcük silerek çözmeye çalışmayın. Soruyu tümüyle dosyadan bağımsız yeniden kurmak veya bu kullanım biçiminden vazgeçmek gerekebilir. Bu karar kanuni anonimleştirme tanımı, mesleki sır ve araç koşulları birlikte değerlendirilerek verilmelidir. Kurgusal bir örneğin daha temiz görünmesi, gerçek veri kümesi için teknik yeterlilik sonucu değildir.

Son kontrolü nasıl kaydedebilirsiniz?

TBB ilkelerinden hareketle şu kısa sırayı kullanabilirsiniz:

1. Sorunun gerçek dosya olmadan sorulup sorulamayacağını belirleyin.
2. Doğrudan kimlik bilgileri yanında dolaylı tanıtıcıları da tarayın.
3. Kalan metnin strateji veya ticari sır içerip içermediğini ayrıca inceleyin.
4. Dönüşümün araştırılan hukuki soruyu değiştirip değiştirmediğini kontrol edin.
5. Belirsizlik sürüyorsa gerçek içerikle kullanımı başlatmayın.

Her işaretin yanına yapılan incelemeyi anlatan kısa bir gerekçe yazın. “İsim yok” veya “kontrol edildi” gibi tek başına sonuç bildiren notlar yerine hangi ayrıntıların dışarıda bırakıldığını belirtin. Sonraki incelemeyi yapan kişi, yöntemin sınırlarını görebilsin. Bu liste mevzuatta belirlenmiş zorunlu bir form değildir.

Kişisel veri ile mesleki sır ayrımını avukatın sır saklama yükümlülüğü rehberinde, geniş çerçeveyi hukuk yapay zeka konu merkezinde okuyabilirsiniz. Araştırma ihtiyacını bir çalışma alanında ele almak için Prolex AI özelliklerini inceleyebilir; hangi verinin kullanılacağına ilişkin değerlendirmeyi ayrıca yapabilirsiniz.