Yapay zeka ceza muhakemesi tercüman ayrımı nasıl yapılır?

Kısa yanıt: Yapay zeka ceza muhakemesi tercüman ayrımı, yardımcı çeviri metni ile CMK m.202’deki usulî görevlendirmenin birbirinden ayrılmasıyla yapılır. Modelin anlaşılır bir çeviri üretmesi, mahkemenin veya soruşturmadaki yetkili merciin tercüman atadığı anlamına gelmez. Önce kişinin hangi durumda bulunduğunu, muhakeme evresini ve ilgili fıkrayı belirleyin; çalışma taslağını görevlendirilmiş tercümanın faaliyeti olarak sunmayın.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye değildir.

Yapay zeka ceza muhakemesi tercüman ayrımı neden gerekli?

Bir metnin dilini değiştirmek ile ceza muhakemesinde tercüman aracılığıyla anlaşılmasını sağlamak farklı görevlerdir. CMK m.202, tercüman bulundurulacak hâlleri, yetkili mercii ve bazı durumlarda seçimi düzenler. Bu nedenle incelemeyi yalnızca “çeviri doğru mu?” sorusuna indirgemek usulî unsurları dışarıda bırakır.

Çalışma notunda iki ayrı başlık kullanın: metnin dil bakımından kontrolü ve tercüman görevlendirmesinin dayanağı. Birinci başlıkta kaynak ile çeviri karşılaştırılır; ikincisinde dosyadaki işlem ve uygulanacak hüküm okunur. Dil bakımından tutarlı bulunan bir taslak, eksik görevlendirme bilgisini tamamlamaz. Aynı şekilde dosyada tercüman kaydı bulunması da başka bir yardımcı taslağın o kişi tarafından hazırlandığını göstermez.

Genel teknoloji çerçevesi için hukuk yapay zeka konu merkezine bakabilirsiniz. Bu yazının kapsamı araçların genel doğruluk karşılaştırması veya farklı hukuk sistemlerindeki tercümanlık değildir. Türkiye’de ceza muhakemesinde çalışma taslağını hangi hukuki işlemle karıştırmamak gerektiğine odaklanır.

CMK m.202’de kişinin durumu ve evre nasıl ayrılır?

Birinci fıkra sanık veya mağdurun meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmemesi hâlinde, duruşmadaki iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktaların mahkeme tarafından atanan tercüman aracılığıyla tercümesini düzenler. Burada ölçüt yalnız kişinin yabancı bir dili konuşması değildir. İncelemede kanunun tarif ettiği ihtiyaç ve kişinin dosyadaki sıfatı birlikte ele alınmalıdır.

İkinci fıkra engelli sanık veya mağdura esaslı noktaların anlayabilecekleri biçimde anlatılmasını öngörür. Üçüncü fıkra ilk iki fıkrayı soruşturma evresinde dinlenen şüpheli, mağdur veya tanıklara da uygular; bu evrede atama hâkim veya Cumhuriyet savcısı tarafından yapılır. Bu farklılıklar nedeniyle duruşmaya ilişkin cümleyi soruşturma kaydına olduğu gibi taşımayın.

Önerilen ön kontrol, kişinin sıfatını, evreyi, ihtiyaç duyulan dili veya anlatım biçimini ve görülen görevlendirme kaydını ayrı satırlara yazmaktır. Belge görülmemişse “atama yapıldı” sonucu üretilmez. İnceleme notu eksik kaydı belirtir ve sorumlu hukukçunun tamamlaması gereken soruyu açık bırakır.

Başka dilde sözlü savunma aynı düzenleme mi?

CMK m.202/4 ayrıca sanığın iddianamenin anlatılması ve esas hakkındaki mütalaanın verilmesi üzerine, kendisini daha iyi ifade edebileceğini beyan ettiği başka bir dilde sözlü savunma yapabilmesini düzenler. Bu durumda tercüme hizmeti, beşinci fıkra uyarınca oluşturulan listeden sanığın seçeceği tercüman tarafından yerine getirilir. Bu tercümanın giderleri Devlet Hazinesince karşılanmaz.

Bu özel düzenlemeyi ilk fıkradaki Türkçe bilmeme durumuyla birleştirmeyin. Aynı maddenin içinde bulunmaları koşulların, seçimin ve gider sonucunun bütünüyle aynı olduğu anlamına gelmez. Yönetmeliğin on ikinci maddesi de gider bakımından farklı durumları ayırır. Somut dosyada gider sonucu açıklanmadan önce hangi kapsamın uygulandığı belirlenmelidir.

Beşinci fıkra tercümanların il adlî yargı adalet komisyonlarınca her yıl düzenlenen listelerdeki kişiler arasından seçilmesini düzenler. Cumhuriyet savcıları ve hâkimlerin diğer illerdeki listelerden de seçim yapabilmesi aynı fıkrada yer alır. Bunlar bir modelin dil seçeneğinin bulunmasından çıkarılabilecek teknik özellikler değildir; ayrı usulî dayanaklardır.

Yönetmelikteki gerçek kişi ve etik ilkeler ne anlatır?

Bakanlığın yayımladığı Yönetmelik metninin üçüncü maddesi tercümanı, belirtilen kişilerin beyanlarını başka bir dilden veya işaret diliyle Türkçeye çeviren gerçek kişi olarak tanımlar. Onuncu madde yemin ve etik ilkeleri düzenler; bağımsızlık, tarafsızlık, görevi bizzat yerine getirme ve sır saklama bunlar arasındadır.

Bu hükümlerden bütün yardımcı yazılım kullanımları hakkında genel izin veya genel yasak çıkarılmamaktadır. Buradaki sonuç daha sınırlıdır: bir yazılım çıktısına tercümanın usulî sıfatı kendiliğinden yüklenemez. Hangi kişinin hangi görev kapsamında çalıştığı ve görevle ilgili kurallara uyum ayrı inceleme gerektirir. Dosyayı yardımcı hizmete aktarmanın uygunluğu da yalnız çeviri kalitesiyle çözülemez.

Kaynak cümle ve çeviri nasıl karşılaştırılır?

Aşağıdaki tablo editoryal denetim önerisidir; resmî tercüman raporu veya mevzuatın zorunlu formu değildir. Kaynak cümlenin konumunu koruyarak çevirideki olası anlam değişikliklerini görünür kılmak için kullanılabilir.

Kontrol	Sorulacak soru	Çalışma notu
Kişi	Eylemi yapan aynı kişi mi?	Zamir ve konuşmacı eşleştirmesi
Olumsuzluk	Olumsuz cümle olumluya dönmüş mü?	Kaynak ve hedef cümle yan yana
Zaman	Olay sırası veya zaman ifadesi değişmiş mi?	Özgün zaman bilgisinin yeri
Belirsizlik	İhtimal kesin bilgiye çevrilmiş mi?	Tereddüdün metinde korunması
Eksik kısım	Anlaşılmayan bölüm tahminle tamamlanmış mı?	Kontrol bekleyen alanın işaretlenmesi

Bir çeviriyi yeniden kaynak dile çevirtmek tek başına bağımsız doğrulama sayılmamalıdır. Önerilen yöntemde dili değerlendirebilen kişi kaynak cümleyi doğrudan inceler. Kontrol edenin okuyamadığı dilde “anlam tamamen aynı” onayı vermesi yerine uygun insan incelemesini istemesi daha açık bir teslim kaydı oluşturur.

Kurgusal çeviri taslağı nasıl sınırlandırılır?

Örnek gösterim olarak kişisel veri içermeyen, “belgeyi gördüğümü hatırlamıyorum” anlamındaki kurgusal bir cümlenin, taslakta “belgeyi görmedim” biçiminde özetlendiğini düşünün. Hatırlamama ile olayın kesin biçimde reddi aynı ifade değildir. İnceleme görevi, bu farkı kaynak cümleye bağlayarak göstermek olmalıdır; gerçek bir kişinin ne söylediğine dair yeni sonuç üretmek değildir.

Kaynakta anlaşılmayan bir bölüm varsa modelden en muhtemel sözü tamamlamasını istemeyin. Çalışma tablosunda o kısmı belirsiz bırakın ve hangi kayıt üzerinden tekrar kontrol edileceğini yazın. Bu yaklaşım hukuki metin sadeleştirmede anlam kontrolü ile birlikte uygulanabilir. Çeviri, özet ve sadeleştirme işlemlerinin her birinin ayrı çıktısı bulunmalıdır.

Çalışma notunda sürüm ve kontrol durumu nasıl belirtilir?

Kaynak metin değiştiğinde önceki çeviriyle yeni metin arasındaki ilişki yeniden kurulmalıdır. Dosyayı devralan kişi hangi kaynak sürümünün çevrildiğini göremiyorsa farklı belgeler üzerinde yapılmış kontrolleri tek sonuç gibi okuyabilir. Bu nedenle kaynak belgenin adı, ilgili bölüm ve taslağın tarihi teslim notunda birlikte tutulabilir. Bunlar bu yazının önerdiği çalışma alanlarıdır; resmî tercüman tutanağının zorunlu unsurları olarak sunulmamaktadır.

Birden fazla kişi düzeltme yaptığında yalnız son metni saklamak yerine hangi anlam sorusunun nasıl çözüldüğünü kısa bir notla açıklayın. Açıklanamayan bir değişikliği onaylanmış tercüme diye etiketlemeyin. Eksik inceleme varsa taslağın teslim durumu da bunu göstermelidir. Kontrol kaydının amacı çeviriye resmî nitelik kazandırmak değil, kalan soruları sonraki okuyucuya açıkça aktarmaktır.

Dosyaya teslim öncesinde hangi sıra izlenebilir?

1. İşlemin ceza muhakemesi kapsamını ve evresini belirleyin.
2. Kişinin sıfatıyla CMK m.202’deki ilgili durumu eşleştirin.
3. Görevlendirme veya seçim kaydını dosyadaki belgeden okuyun.
4. Kaynak metinle çeviri taslağını ayrı dosya veya bölümlerde tutun.
5. Anlam, kişi, zaman ve belirsizlik denetimini uygun kişiyle tamamlayın.
6. Eksik kayıtları, kontrol eden kişiyi ve taslağın durumunu teslim notuna yazın.

Bu sıra mahkemeye başvuru usulünü veya bir tercümanın görevini belirleyen resmî talimat değildir. İncelemeyi devralan kişinin hangi metnin yalnız çalışma yardımı olduğunu anlayabilmesi için önerilen bir kayıt düzenidir. Genel terim araştırması gerekiyorsa Türkçe mevzuat eşleştirme rehberi ayrıca okunabilir; terim eşleşmesi usulî görevlendirmeyi kanıtlamaz.

TBB rehberi §6–7, yapay zekâ çıktılarının kaynak ve dosya içeriğiyle doğrulanmasına, yargı mercilerine karşı doğru beyana odaklanır. Prolex AI’ın araştırma ve doküman analizi özelliklerini incelerken aynı denetimi koruyun: bir metnin hazırlanmış olması, ilgili usulî işlemin yerine getirildiğini göstermez. Nihai değerlendirme dosyayı ve uygulanacak hükmü inceleyen hukukçu tarafından yapılmalıdır.