Müvekkil yapay zekâ onamı: dosyada kullanımı reddedebilir mi?

Kısa yanıt: Evet. Türkiye Barolar Birliği'nin (TBB) 2026 tarihli yapay zekâ tavsiye rehberine göre müvekkil, makul veri güvenliği kaygıları nedeniyle dosyasında yapay zekâ kullanılmamasını talep edebilir; avukat bu talebi mesleki bağımsızlık ve işin gereklilikleriyle birlikte değerlendirir. Müvekkil yapay zekâ onamı ise her kullanımda gerekmez: müvekkil verisi işlenmeyen genel araştırma ve idari destekte ayrıntılı onam zorunlu olmayabilir; dosya içeriği, strateji, özel nitelikli veri veya müvekkil adına esaslı metin söz konusuysa bilgilendirme şarttır ve gerekli hallerde açık rıza/onam alınır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir.

Müvekkil yapay zekâ onamı ne zaman gerekir?

TBB rehberi yapay zekâ kullanımını tek bir kurala bağlamaz; veri türüne, müvekkil üzerindeki etkiye, hukuki sonuca yakınlığa, aracın açık veya kapalı sistem olmasına ve yurt dışına aktarım ihtimaline göre dört gruba ayırır. Müvekkilin ne kadar bilgilendirileceği de bu sınıfa göre değişir. Rehberin 8. bölümü ilkeyi şöyle koyar: müvekkil, hukuki hizmetin temel unsurları ve verilerinin işlenme biçimi konusunda anlaşılır şekilde bilgilendirilmelidir.

Kullanım sınıfı (TBB §4)	Örnek	Müvekkil bakımından
Serbest yardımcı kullanım	Genel mevzuat başlığı araştırması, anonim konu planı, dil sadeleştirme	Müvekkil verisi girilmez; ayrıntılı onam zorunlu olmayabilir
Sınırlı ve kontrollü kullanım	Dilekçe veya sözleşme ilk iskeleti, anonimleştirilmiş belge özeti, müvekkil e-postası taslağı	Maskeleme, insan denetimi, kayıt ve gerekirse müvekkil bilgilendirmesi
Özel güvenceye ve gerekli hallerde onama bağlı kullanım	Hassas veri içeren belge inceleme, dava/icra evrakı analizi, sağlık veya adli sicil bilgisi, ticari sır	Kapalı sistem, yazılı yetkilendirme, KVKK kontrolü, yurt dışı aktarım analizi; gerekli hallerde onam
Yasak kullanım	Anonimleştirilmemiş müvekkil verisini güvencesi yetersiz açık araçlara girmek	Onamla da meşrulaşmaz; kullanılmaz

Rehberin 14.1 numaralı "hızlı karar kontrolü" ekindeki beşinci soru da aynı ölçütü kullanır: veri, strateji veya sonuç etkileniyorsa bilgilendirme yapılmalı ve kayıt altına alınmalıdır. Hangi kullanımın hangi sınıfa girdiğini ayrıntılı görmek için hukukta yapay zekâ riskleri ve yasak kullanımlar yazısına bakabilirsiniz.

Müvekkilin ret hakkı: TBB rehberi ne diyor?

Rehberin 8. bölümünün başlığı doğrudan "Müvekkil Hakları, Bilgilendirme, Onam, Ret Hakkı ve Ücret"tir. Ret hakkına ilişkin cümleler üç adımdan oluşur:

1. Talep hakkı: Müvekkil, makul veri güvenliği kaygıları nedeniyle dosyasında yapay zekâ kullanılmamasını talep edebilir.
2. Değerlendirme: Avukat bu talebi mesleki bağımsızlık ve işin gereklilikleriyle birlikte değerlendirir. Yani talep, avukatın çalışma yöntemini tamamen müvekkile bırakmaz; ama yok sayılamaz da.
3. Son çare: Talep, avukatın hizmeti gereği gibi sunmasını imkânsız kılıyorsa avukat işi kabul etmeme veya vekâlet ilişkisini mevzuata uygun şekilde sona erdirme yollarını değerlendirebilir.

Rehberin yasak kullanımlar listesi bu hakkı destekler. 6.4 numaralı maddeye göre müvekkilin makul veri güvenliği kaygıları dikkate alınmadan ve gerekli açıklamalar yapılmadan dosyasında yapay zekâ kullanımına devam edilmemelidir. 6.3 numaralı madde de müvekkil verisinin işlenmesini, dosya stratejisini veya hukuki hizmetin sonucunu etkileyen kullanımlarda gerekli bilgilendirme yapılmadan işlem tesis edilmemesini ister.

Bu iki hüküm birlikte okunduğunda pratik sonuç şudur: müvekkil itiraz ettiğinde avukatın ilk işi, kaygının neye ilişkin olduğunu dinlemek ve somut bir açıklama yapmaktır. Kullanımı sürdürmek, ancak bu açıklamadan sonra ve kaygıyı karşılayan güvencelerle mümkündür.

Ret talebi gelirse avukat ne yapabilir?

Müvekkilin "yapay zekâ kullanılmasın" demesi çoğu zaman bütün araçların yasaklanması anlamına gelmez; asıl kaygı genellikle verisinin nereye gittiğidir. Bu nedenle kapsamı yeniden çizmek, ilişkiyi sona erdirmekten önce gelir:

• Kapsamı daraltmak: Dosyada müvekkil verisi hiç kullanılmadan yalnızca genel mevzuat araştırması veya anonim konu planı gibi serbest yardımcı kullanımla sınırlı kalmak.
• Veriyi ayırmak: Belgeleri araca yüklemek yerine anonim bir iskelet üzerinde çalışmak. Bunun dilekçe tarafındaki uygulamasını yapay zekâ ile dilekçe taslağı yazısında anlattık.
• Güvenceyi göstermek: Kullanılacaksa kapalı sistem, erişim sınırı, loglama ve yurt dışı aktarım analizinin nasıl sağlandığını açıklamak.
• Kararı kayda geçirmek: Talebi, verilen açıklamayı ve varılan sonucu dosyaya yazmak. Rehberin temel ilkelerinden biri, kritik kullanımların amacının, aracın, tarihinin ve doğrulama sonucunun dosyada kayıt altına alınmasıdır.

Talep yine de işin yürütülmesini imkânsız kılıyorsa Avukatlık Kanunu'nun ilgili hükümleri devreye girer. 1136 sayılı Kanun'un 37. maddesine göre avukat kendisine teklif olunan işi sebep göstermeden reddedebilir; reddin iş sahibine gecikmeden bildirilmesi zorunludur. İş kabul edildikten sonra ise 41. madde uyarınca işi takipten isteği ile çekilen avukatın vekâlet görevi, durumun müvekkile tebliğinden itibaren on beş gün devam eder. 174. madde, üzerine aldığı işi haklı bir sebep olmaksızın takipten vazgeçen avukatın ücret isteyemeyeceğini ve peşin aldığı ücreti geri vermek zorunda olduğunu düzenler. Bu nedenle çekilmeyi düşünen avukat, kararını ve gerekçesini belgelemeli, 41. ve 174. maddelerin sonuçlarını birlikte değerlendirmelidir.

KVKK açısından: aydınlatma ile açık rıza farkı

Yapay zekâ kullanımı yalnızca meslek kuralları sorunu değildir. Kişisel Verileri Koruma Kurumu'nun (KVKK) Temmuz 2026 tarihli avukat rehberine (Yayın No: 115) göre avukatlar mesleki faaliyetlerinde kural olarak veri sorumlusudur. Aynı rehber, üretken yapay zekâ aracına kişisel veri içeren dosya veya belge yüklemenin yalnızca teknik destek ya da hukuki araştırma olarak görülmemesi gerektiğini; aracın altyapısına, sunucu konumuna ve alt hizmet sağlayıcılara göre 6698 sayılı Kanun'un 9. maddesi kapsamında yurt dışına aktarım, yurt içinde işlense dahi 8. madde kapsamında aktarım niteliği taşıyabileceğini belirtir.

Burada iki kavramı ayırmak gerekir:

• Aydınlatma: 6698 sayılı Kanun'un 10. maddesine göre veri sorumlusu, verilerin elde edilmesi sırasında veri sorumlusunun kimliğini, verilerin hangi amaçla işleneceğini, kimlere ve hangi amaçla aktarılabileceğini, toplama yöntemini ve hukuki sebebini ve ilgili kişinin haklarını bildirmekle yükümlüdür. KVKK rehberi, Aydınlatma Tebliği'nin 5. maddesine atıfla bu yükümlülüğün açık rızaya veya diğer işleme şartlarına dayanılan her halde yerine getirilmesi gerektiğini vurgular. Yapay zekâ aracı bir aktarım alıcısıysa aydınlatma metni bunu karşılamalıdır.
• Açık rıza: Kanun'un 3. maddesi açık rızayı "belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rıza" olarak tanımlar. 5. maddenin ikinci fıkrası ise sözleşmenin ifası, hukuki yükümlülük veya bir hakkın tesisi, kullanılması ya da korunması gibi açık rıza aranmayan şartları sayar. Hangi işleme şartına dayanılacağı somut veri ve aktarım türüne göre ayrıca değerlendirilir.

Kanun'un 11. maddesi müvekkile, kişisel verilerinin aktarıldığı üçüncü kişileri bilme ve işlenen verilerin münhasıran otomatik sistemlerle analiz edilmesi sonucu aleyhine bir sonucun ortaya çıkmasına itiraz etme hakkı da tanır. Bu nedenle müvekkil "verim hangi araca gitti?" diye sorduğunda net bir yanıt verebilmek gerekir. KVKK yükümlülüklerinin tam listesi için KVKK ve yapay zekâ kontrol listesi yazısına bakın.

Müvekkili bilgilendirmenin pratik adımları

TBB rehberi bilgilendirmenin "açık, anlaşılır ve kayıt altına alınabilir" olmasını ister. Bunu büroda bir rutine dönüştürmek için şu sıra işe yarar:

1. Kullanımı sınıflandırın. Dosyada hangi işin yapay zekâyla yapılacağını ve TBB'nin dört sınıfından hangisine girdiğini belirleyin.
2. Sade bir bilgi notu hazırlayın. Hangi amaçla kullanılacağını, hangi verilerin girilip hangilerinin girilmeyeceğini, çıktının avukat tarafından denetleneceğini ve nihai sorumluluğun avukatta kaldığını yazın.
3. Ret seçeneğini açıkça sunun. Müvekkilin itiraz edebileceğini ve itiraz hâlinde nasıl çalışılacağını baştan söyleyin.
4. Gerekirse onamı yazılı alın. Özel güvenceye bağlı kullanımlarda onamı ve kapsamını yazılı hâle getirin.
5. Kayıt tutun. Bilgilendirme tarihini, müvekkilin yanıtını ve kullanılan aracı dosyaya işleyin.
6. Usulü politikaya yazın. TBB rehberinin 12. bölümü, büro politikasının müvekkil bilgilendirme usulünü de kapsamasını ister. Bir şablon için hukuk bürosu yapay zekâ kullanım politikası yazısına bakabilirsiniz.

Ücret: yapay zekâ kullanımı indirim sebebi mi?

Müvekkillerin sık sorduğu ikinci soru ücrettir. TBB rehberine göre yapay zekâdan yararlanılması avukatlık ücretinde otomatik indirim sebebi değildir; hizmetin değeri harcanan süreden bağımsız olarak hukuki bilgi, sorumluluk, strateji, risk yönetimi, temsil yetkisi ve mesleki özene dayanır. Öte yandan rehber iki sınır koyar:

• Yapay zekânın kazandırdığı süre, avukatın fiilen harcadığı süre gibi gösterilerek faturalandırılmamalıdır (yasak kullanım 6.1).
• Olağan teknoloji giderleri müvekkile ayrıca ve belirsiz biçimde yansıtılamaz; müvekkile özgü olağan dışı araç veya veri işleme maliyetleri ancak önceden bilgilendirme ve ücret/masraf anlaşmasıyla gündeme gelebilir.

Avukatlık Kanunu'nun 163. maddesine göre avukatlık sözleşmesi serbestçe düzenlenir ve yazılı olmayan anlaşmalar genel hükümlere göre ispatlanır; bu nedenle böyle bir masraf anlaşmasını yazılı yapmak, ileride doğabilecek tartışmayı azaltır.

Sözleşmeye genel bir madde koymak yeterli mi?

TBB rehberinin 14.3 numaralı eki, müvekkil sözleşmesi için örnek bir madde önerir: avukat araştırma, sınıflandırma, özetleme, ön metin üretimi ve iş akışı desteği amacıyla yapay zekâdan yararlanabilir; nihai değerlendirme ve sorumluluk avukattadır; müvekkil verileri uygun güvenceler olmadan üçüncü taraf sistemlerle paylaşılmaz. Bu madde iyi bir başlangıçtır, ancak genel bir çerçevedir. Rehberin 6.3 numaralı maddesi, veri, strateji veya sonucu etkileyen kullanımlarda ayrıca bilgilendirme ister; dolayısıyla sözleşmedeki genel madde, dosyaya özgü esaslı kullanımlarda yapılacak bilgilendirmenin yerini tek başına tutmayabilir.

Müvekkil olarak avukatınıza sorabileceğiniz sorular

• Dosyamda yapay zekâ kullanılacak mı, hangi iş için?
• Belgelerim veya kimlik bilgilerim bir yapay zekâ aracına yüklenecek mi?
• Araç verileri nerede işliyor, yurt dışına aktarım var mı?
• Çıktıları kim, nasıl kontrol ediyor?
• Kullanılmamasını istersem ne değişir; ücrete veya süreye etkisi olur mu?

Sonuç

Müvekkilin ret hakkı, yapay zekânın hukuk işinde yeri olmadığı anlamına gelmez; kullanımın şeffaf ve müvekkilin kaygılarına cevap verir biçimde yapılması gerektiğini gösterir. Baş terimler ve bu konudaki diğer rehberlerimiz için hukuk yapay zekâ sayfasına göz atabilirsiniz. Prolex AI gibi hukuka özel bir araç kullanıldığında da bilgilendirme yükümlülüğü aynen devam eder; aracın neler yaptığını özellikler bölümünde inceleyebilir, veri işleme koşullarını ise müvekkilinizi bilgilendirmeden önce sözleşme belgelerinden doğrulayabilirsiniz.