Yargıda yapay zeka insan denetimi: yardımcı araç ve karar

Kısa yanıt: Yargıda yapay zeka insan denetimi bakımından önce yardımcı işlem ile yargısal karar ayrılmalıdır. Emsal bulmaya veya bilgiye erişime yardımcı olan bir sistemin kullanılması, hükmün o sistem tarafından verildiği anlamına gelmez. Anayasa m.138 hâkimlerin bağımsızlığını ve hukuka uygun vicdani kanaatle hüküm vermesini düzenler; belirli bir aracın hangi işlemde kullanılabileceği ayrıca kendi kurumsal ve hukuki kapsamıyla incelenmelidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye değildir.

Yargıda yapay zeka insan denetimi hangi soruya cevap verir?

“Yargıda yapay zekâ kullanılıyor mu?” sorusu tek başına yeterince belirli değildir. Bir arama ekranında ilgili kararları bulmak, dosyadaki belgeler için çalışma özeti hazırlamak ve uyuşmazlığı sonuçlandıran hükmü vermek farklı işlemlerdir. Teknoloji bunların birinde kullanıldığında diğerlerinin de aynı sisteme devredildiği varsayılamaz. Önce hangi aşamayı konuştuğunuzu ve aracın ne ürettiğini belirleyin.

Adalet Bakanlığının resmî açıklamasında, hukuka erişimi ve emsal bulmayı kolaylaştıran kullanımlarla hâkimin delilleri değerlendirerek karar vermesi birbirinden ayrılıyor. Açıklama, yapay zekânın hukukta bütünüyle karar verici olarak kullanılamayacağını vurguluyor. Bu anlatım bütün dış hizmetlere verilmiş genel bir izin belgesi veya ayrıntılı bir yargılama usulü düzenlemesi değildir.

Bu yazının amacı bir sistemi tanıtmak, teknik başarısını ölçmek veya hâkim ve savcılar adına kullanım talimatı vermek değildir. Resmî açıklamadaki yardımcı kullanım kavramını anayasal ve usulî dayanaklardan ayırarak okumayı sağlar. Belirli bir kurumsal sistemin iç talimatları burada doğrulanmış değildir; bu nedenle menü adımları veya dosya yükleme yetkisi hakkında sonuç üretilmez.

Anayasal çerçeve: hüküm veren makam

Anayasa m.138, hâkimlerin görevlerinde bağımsız olduğunu ve Anayasa, kanun ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm vereceğini düzenler. Aynı madde yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat verilmesini de yasaklar. Madde bir yapay zekâ ürününün özellik listesini düzenlemez; karar faaliyetinin anayasal çerçevesini ortaya koyar.

Anayasa m.140 ise hâkimlik ve savcılık görevlerinin meslekten hâkim ve savcılar eliyle yürütülmesini düzenler. Bu hükümden her teknik yardımın yasaklandığı sonucu çıkarılmamalıdır. Aynı şekilde bir yardımcı sistemin varlığından da yargısal görevin sisteme geçtiği sonucu çıkmaz. İncelenen işlem ile hukuken yetkili makamı ayrı satırlarda göstermek bu karışıklığı azaltır.

Hâkimin hüküm vermesi ile savcının görevleri de aynı işlem olarak anlatılmamalıdır. Burada ceza yargılamasındaki hüküm ve delil ilişkisine ilişkin belirli bir hüküm inceleniyor. Savcılık iş akışının bütün aşamaları için aynı maddeden kullanım izni veya yasak listesi üretilmiyor. Genel bir “yargı mensubu kullanabilir” cevabı yerine görev, işlem ve dayanak ayrı ayrı belirlenmelidir.

Ceza yargılamasında delil ile özetin farkı

CMK m.217, hâkimin kararını duruşmaya getirilen ve huzurunda tartışılan delillere dayandırabileceğini düzenler. Delillerin vicdani kanaatle serbestçe takdir edileceğini ve yüklenen suçun hukuka uygun elde edilmiş delille ispat edilebileceğini de belirtir. Bunlar ceza muhakemesine ait hükümlerdir; her yargı koluna ayrıntıları değişmeden taşınmamalıdır.

Bir araç dosya içeriğini özetlediğinde özetin varlığı, asıl delilin usulüne uygun elde edildiğini veya duruşmada tartışıldığını kendi başına göstermez. Araştırma notunda kaynak belgeye dönüş imkânı tutulması bu yüzden yararlı bir çalışma önerisidir. Özetin düzgün cümlelerle yazılmış olması belge kaynağının veya usul şartlarının kontrolü yerine geçmez.

Somut bir belgenin delil niteliği veya kabul edilebilirliği hakkında burada karar verilmiyor. Ama “sistem bu olayı doğruladı” cümlesi ile “belirli belgede şu anlatım var” cümlesi arasındaki farkın korunması öneriliyor. İlki kaynağı belirsiz bir doğruluk sonucu yaratabilir; ikincisi araştırmacının asıl metne dönüp değerlendirme yapmasına olanak verir.

Araştırma çıktısını nasıl sınıflandırabilirsiniz?

Aşağıdaki tablo bir okuma önerisidir; resmî mahkeme formu değildir. Yargı sistemlerinin teknik işleyişi hakkında doğrulanmamış özellik iddiası içermez.

Çıktı	Sorulacak soru	Kendi başına göstermediği şey
Emsal aday listesi	Gerçek karar metni açıldı mı?	Kararın somut olaya uygulanacağı
Mevzuat önerisi	İlgili tarihteki hüküm hangisi?	Bütün geçiş hükümlerinin incelendiği
Olay özeti	Her ifade hangi belgeye bağlı?	Olayın ispatlandığı
Taslak gerekçe	Muhakemeyi kim kontrol etti?	Yetkili makamın karar verdiği

Bu ayrım özellikle bir metin farklı kişiler arasında dolaştığında işe yarar. Bir kişinin “araştırma için aday” olarak tuttuğu belge, başka kişinin dosyasında “doğrulanmış dayanak” diye görünmemelidir. Kayıtta sonucun statüsü açık olursa yapılması gereken kontrol de görünür kalır. Bu yöntem yargısal değerlendirme yetkisini üstlenen yeni bir makam oluşturmaz.

Avukatın sunduğu metinde insan denetimi

TBB rehberi §6, avukatın yapay zekâ çıktısını hukuki doğruluk, olayla uyum, delil durumu, süreler, usul, yetki ve görev bakımından incelemesini ister. Mevzuat ve içtihat doğrulamasını, maddi vakıa kontrolünü ve yüksek riskte ikinci göz incelemesini ayrıca sayar. Bunlar avukatlara yönelik tavsiyelerdir; hâkim veya savcılar için çıkarılmış talimat olarak sunulmamalıdır.

Avukat açısından pratik karşılık, sunulacak belgedeki her önemli dayanağın gerçek kaynağa bağlanmasıdır. Araç bir karar önerdiyse asıl karar okunmalı; bir olay eklediyse dosyada karşılığı bulunmalıdır. İlgili yöntem içtihat ön eleme rehberinde anlatılıyor. Listeye girmek ile dosyada kullanılabilir dayanak olmak aynı aşama değildir.

TBB §7 de mahkemeye veya diğer mercilere sunulan metinlerde doğrulanmamış ve yanıltıcı kullanımlara ilişkin sınırlar getirir. Buradan her belgede aynı biçimde açıklama yapılması gerektiği gibi kaynaksız bir genelleme çıkarmayın. Somut merciin düzenlemesi veya talebi varsa onun kapsamını ayrıca okuyun. Bu yazı böyle bir talebin her dosyada mevcut olduğunu iddia etmiyor.

Örnek gösterim: iki farklı çalışma notu

Kurgusal bir araştırmada araç bir tanık anlatımını “ödeme yapıldığını kabul etti” diye özetlemiş olsun. Asıl belgede yalnızca “ödeme yapıldığını duyduğunu” söyleyen bir anlatım bulunuyorsa özet, bilgi kaynağını ve kesinlik derecesini değiştirmiş olur. Bu örnek gösterim gerçek bir dosya değildir; asıl belgeyle özetin neden karşılaştırılması gerektiğini somutlaştırır.

Düzeltilmiş çalışma notu, belgenin ne söylediğini, özetin neyi değiştirdiğini ve hangi sonucun henüz değerlendirilmediğini ayırabilir. Böylece araştırma yardımı sessizce ispat sonucuna dönüşmez. Belge bazında kontrolün ayrıntısı dava dosyası özeti rehberinde bulunuyor. Bu kontrol tek başına belgenin hukuki sonucunu belirlemez; inceleme için doğru malzemeyi korur.

Kontrolün kapsamını açık yazın

Bir raporda “insan denetimi var” deniyorsa bunun hangi işlem için söylendiği sorulabilir. Kaynak bağlantısının açılması, metnin dilinin düzeltilmesi ve maddi olayın dosyayla karşılaştırılması aynı kontrol değildir. İnceleme notu bu farkları gösterdiğinde, okuyucu hangi sorunun yanıtlandığını ve hangisinin hâlâ açık kaldığını anlayabilir. Burada bütün sistemler için ortak bir teknik standart ilan edilmiyor.

Özellikle bir gösterim videosunda görülen işlemle gerçek dosyada kullanılan sürümü birbirine karıştırmayın. Kamuya açık açıklama belirli yardımcı kullanımları anlatabilir; erişim yetkisi, veri kapsamı veya çalışma usulü için ayrıca ilgili kurumsal belge gerekir. Böyle bir belge okunmadıysa boşluğu tahminle doldurmak yerine doğrulanmamış olarak kaydetmek gerekir.

Bir açıklamayı değerlendirirken izlenecek sıra

1. Kaynağın resmî açıklama, kanun, tavsiye veya teknik kılavuz olduğunu belirleyin.
2. Açıklamanın hangi kullanıcı ve işlem grubunu anlattığını ayırın.
3. Araç çıktısının araştırma, özet veya karar niteliğinde sunulup sunulmadığını kontrol edin.
4. Kanun hükmünün ilgili yargı kolunu ve işlem aşamasını doğrulayın.
5. Kaynakla desteklenmeyen teknik erişim veya kullanım izni sonucunu açık bırakın.
6. Nihai değerlendirmeyi yetkili insanın gerekçesiyle birlikte inceleyin.

Prolex AI'ın araştırma ve doküman analizi özelliklerini incelemek, ona yargısal yetki tanındığı anlamına gelmez. Ürün değerlendirmesini de kaynak doğrulama ve insan denetimi çerçevesinde yapın. Daha geniş kavramlar için hukuk yapay zeka konu merkezine geçebilirsiniz.