Yapay zeka telif hakkı: üretilen hukuk metni kime ait?

Kısa yanıt: Yapay zeka telif hakkı konusunda “metni ben istedim, bütün haklar otomatik olarak benim” demek güvenli bir hukuki sonuç değildir. FSEK'teki eser ve eser sahibi ölçütleri, somut insan katkısı, kullanılan aracın sözleşmesi ve metne taşınan üçüncü kişi içerikleri ayrı ayrı incelenmelidir. Bir hukuk metninin teslim edilebilir olmasıyla telif korumasından yararlanması da aynı soru değildir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye değildir.

Yapay zeka telif hakkı incelemesinde ilk ayrım

Önce incelenen nesneyi belirleyin: Ham çıktı mı, avukatın yeniden kurduğu son metin mi, başka bir eserden alınmış bölüm mü? Bunların hepsine tek bir “çıktı” adı vermek değerlendirmeyi belirsizleştirir. Aynı belgede farklı kaynaklardan gelen ve farklı kişilerce düzenlenen bölümler bulunabilir. Araştırma notunun tamamı hakkında karar vermeden önce bu bölümleri ayırmak yararlı bir çalışma yöntemidir.

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.1/B, eseri sahibinin hususiyetini taşıyan ve kanunda sayılan eser gruplarına giren fikir ve sanat ürünü üzerinden tanımlar. Aynı maddede eser sahibi, eseri meydana getiren kişi olarak tanımlanır; m.8 de meydana getiren kişiyi esas alır. Bu hükümlerden hareketle her otomatik çıktıya tek cümleyle sahiplik atamak yerine, somut metnin oluşumunu incelemek gerekir.

Bu rehber bütün yapay zekâ çıktılarının korunduğu veya hiçbirinin korunamayacağı yönünde genel bir hüküm vermiyor. İncelenen kanun ölçütleriyle, araç sözleşmesiyle ve yapılan insan çalışmasıyla yanıtlanacak soruları ayırıyor. Somut uyuşmazlık için ayrıca uzman değerlendirmesi gerekir.

Birbirine karıştırılan üç hak sorusu

Pratikte ilk soru metnin eser niteliği, ikinci soru araç sağlayıcısıyla ilişki, üçüncü soru başkasının içeriğinin kullanılmasıdır. Bir sorunun cevabı diğerini kendiliğinden çözmez. Aşağıdaki tablo bir inceleme önerisidir; resmî bir karar veya zorunlu form değildir.

Soru	İncelenecek malzeme	Tek başına yeterli olmayan bilgi
Son metin eser ölçütlerini karşılıyor mu?	Son sürüm ve insan katkısının açıklaması	Metnin uzun olması
Sağlayıcı hangi kullanım haklarını düzenliyor?	Kullanım koşullarının geçerli sürümü	Ücretli hesap kullanılması
Üçüncü kişi içeriği taşındı mı?	Girdi kaynakları, alıntılar ve izinler	Araçtan özgünlük güvencesi istenmesi
Müvekkile hangi kullanım sunuluyor?	Teslim kapsamı ve sözleşme	Dosyanın gönderilmiş olması

TBB tavsiye rehberinin 11. bölümü de bu ayrımları destekler: Girdi ve çıktı sahipliği, lisans ve yeniden kullanım koşulları incelenmeli; üçüncü kişi hakları değerlendirilmeli; teslim edilen metinler için büro içi kayıt tutulmalıdır. Bu bir tavsiye rehberidir; her başlığını kanunun birebir hükmü olarak okumayın.

İnsan katkısını nasıl görünür kılabilirsiniz?

Yalnızca son dosyayı saklamak, metnin hangi aşamada değiştiğini göstermeyebilir. Editoryal öneri olarak ham çıktıyı, üzerinde çalışılan taslağı ve teslim sürümünü ayırın. Hangi bölümün yeniden yazıldığını, hangi dayanağın çıkarıldığını ve hangi analiz örgüsünün insan tarafından kurulduğunu kısa bir notla belirtin. Bu kayıt tek başına eser sahipliğini kesinleştirmez; değerlendirmede incelenecek süreci anlaşılır hâle getirir.

İnsan katkısı notunu bir kelime sayımı yarışına çevirmeyin. “Çok değişiklik yaptım” cümlesi yerine değişikliğin niteliğini açıklayın: Metnin planı değişti mi, karşı görüş eklendi mi, ilişkisiz gerekçe çıkarıldı mı? Yazım düzeltmesiyle bağımsız değerlendirme kurmayı aynı açıklamayla geçmeyin. Bu çalışma önerisi, kanundaki hususiyet ölçütünün somut metinde ayrıca incelenmesi gerektiği gerçeğini ortadan kaldırmaz.

Birden fazla kişinin katkısı varsa kimin hangi bölüm üzerinde çalıştığını kaydedin. FSEK m.18, mali hakların kullanılması bakımından çalışma ilişkilerine ilişkin düzenleme de içerir. Bu nedenle “belgeyi büro hazırladı” bilgisiyle eser sahibi, hakları kullanabilecek kişi ve teslim alan arasında otomatik özdeşlik kurmayın; ilgili ilişkiyi ayrıca inceleyin.

Araç sözleşmesini okurken hangi sorular sorulur?

TBB rehberi §11, kullanım koşullarındaki girdi ve çıktı sahipliği, lisans ve yeniden kullanım hükümlerinin sözleşme aşamasında incelenmesini önerir. Bunun uygulanabilir karşılığı, yalnızca tanıtım sayfasını okumak yerine kullanılan hizmete ve hesap türüne ait koşulları bulmaktır. Koşulların tarihini ve erişim adresini çalışma kaydına ekleyin; daha sonra başka sürümle karışmasını önleyin.

Şu soruları ayrı satırlarda yanıtlayın: Sağlayıcı çıktının kullanımına ilişkin ne söylüyor? Girdi üzerinde hangi yetkileri talep ediyor? Yeniden kullanım veya lisans hükümleri hangi kapsamda? Bu yazı belirli bir sağlayıcının koşullarını doğrulamıyor. Dolayısıyla herhangi bir ürün için “bütün hakları kullanıcıya verir” veya “hiçbir içerikten yararlanmaz” sonucu çıkarılamaz.

Araç seçimini daha geniş incelemek isterseniz hukuk ai aracı seçimi rehberindeki sorulardan yararlanabilirsiniz. Buradaki odak ise ürün seçmekten çok, üretilen belirli metin için hak ve kaynak dosyası oluşturmaktır.

Başkasının ifadesi çıktıda görünürse

TBB rehberi, çıktı başka bir esere ait ifadeleri içeriyorsa kaynak ve izin durumunun değerlendirilmesini ister. Aynı bölüm, üçüncü kişi eserlerini veya lisanslı veri tabanı içeriğini lisans koşullarına aykırı biçimde araca girdi vermemeye dikkat çeker. “Araç üretti” açıklaması, bu kontrolün yerine geçmez. Girdide kullanılan doktrin metni veya derlemenin koşullarını ayrıca inceleyin.

FSEK m.35 belirli hâllerde iktibası düzenler; iktibasın belli olmasını, ilim eserlerinde kaynak ve alınan yerin belirtilmesini de içerir. Bunun anlamı, kaynağı yazılan her uzun aktarımın her amaçla kullanılabileceği değildir. Alıntının kapsamı, türü ve amacı incelenmeden evrensel bir serbestlik sonucu üretmeyin. Paragrafı farklı kelimelerle yeniden yazdırmayı da tek başına izin değerlendirmesi kabul etmeyin.

Belirli bir metinde benzerlik fark edildiğinde önce o bölümü teslim akışından ayırın. Asıl kaynağı açın, metinle karşılaştırın ve izin değerlendirmesini sonuçlandırın. Bu adımlar, hukuki sonucu önceden ilan etmeden incelenecek malzemeyi koruyan bir çalışma önerisidir. Doğrulanmamış bölümü metnin geri kalanındaki doğru kaynakların arkasına saklamayın.

Müvekkile teslimden önce bir kontrol dosyası

Aşağıdaki sıra TBB'nin kayıt yaklaşımını uygulamak için önerilmiştir:

1. Teslim edilecek sürümü belirleyin; ara taslakları son metinle karıştırmayın.
2. İnsan tarafından oluşturulan planı ve esaslı değişiklikleri açıklayın.
3. Girdi kaynaklarını, alıntı yerlerini ve varsa izin belgelerini eşleştirin.
4. Araç koşullarının kullanılan sürümünü kaydedin.
5. Müvekkile sunulan kullanım kapsamını sözleşmeyle karşılaştırın.
6. İnceleyen kişinin gerekçeli sonucunu ve açık kalan soruları yazın.

FSEK m.52, mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarruflarda yazılılık ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi koşulunu düzenler. Dolayısıyla teslim ilişkisinde mali hak işlemi söz konusuysa, belirsiz “her hak devredildi” ifadesini yeterli kabul etmeden bu hüküm bakımından inceleyin. Teslimin niteliğini belirlemeden her belge gönderimini aynı hukuki işlem saymayın.

Avukatlık Kanunu m.34'teki özen yükümlülüğü ile m.36'daki sır saklama sınırı, çalışma yönteminin diğer dayanaklarıdır. Telif incelemesi yapmak için müvekkil belgesini kontrolsüz biçimde başka araçlara göndermeyin. Bu veri meselesinin ayrıntısı mesleki sır rehberinde açıklanıyor.

Örnek gösterim: bir teslim notu nasıl okunur?

Kurgusal bir çalışma düşünün: Araç yalnızca bölüm başlıkları önermiş, avukat gerekçeyi kendi araştırmasıyla kurmuş ve sonradan bir doktrin alıntısı eklemiş olsun. Teslim kaydına yalnızca “yapay zekâ yardımıyla hazırlandı” yazmak bu üç katkıyı ayıramaz. Daha açıklayıcı not; başlık önerisinin araçtan geldiğini, değerlendirme kısmının insan tarafından yazıldığını ve alıntının belirli kaynaktan alındığını ayrı ayrı belirtir.

Bu örnek gösterim bir sahiplik kararı değildir. Çalışma notu, kanundaki eser ölçütlerinin karşılandığını kendiliğinden kanıtlamaz; alıntı izninin gerektiği yerde izin belgesinin yerini de tutmaz. Amacı, teslimi inceleyecek kişinin hangi soruyu hangi malzemeyle yanıtlayacağını görebilmesidir. Kaynak veya izin değerlendirmesi tamamlanmadıysa notta “inceleme açık” denebilir; belirsiz alanı tamamlanmış gibi göstermeyin.

Son okuma için sorulacak sorular

Metni imzaya veya teslimata götürmeden önce üç kısa açıklama üretilebilmelidir: Bu metin nasıl oluştu, hangi kaynaklara dayanıyor ve hangi kullanım kapsamıyla teslim ediliyor? Bunlardan birinin cevabı belirsizse belirsizliği görünür kılın. “Yapay zekâ kullandık” kaydı tek başına kaynakların izin durumunu ya da insan katkısını anlatmaz.

Prolex AI'ın araştırma ve doküman analizi özelliklerini değerlendirirken de aynı kaynak ve hak incelemesini kendi iş akışınızda sürdürün. Araçtan alınan yardım, belirli bir metnin telif sonucuna ilişkin garanti değildir. Daha geniş bağlam için hukuk yapay zeka konu merkezinden araştırma, veri ve insan denetimi başlıklarına geçebilirsiniz.