ai hukuk araştırması kısmi ödeme mahsup kontrolü nasıl yapılır?

Kısa yanıt: ai hukuk araştırması kısmi ödeme mahsup kontrolü, ödeme tutarını bakiyeden çıkarmadan önce hangi borcun ve hangi kalemin etkilendiğini belgelerle belirlemektir. TBK m.100–102; kısmi ödeme, borçlu bildirimi, makbuz ve açıklık bulunmaması hâllerini ayrı düzenler. Yapay zekâya eksik alanları işaretletin; gecikme, muacceliyet, güvence ve bildirim koşullarını varsayarak kesin bakiye üretmesini istemeyin.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye değildir.

ai hukuk araştırması kısmi ödeme mahsup kontrolü nerede başlar?

Başlangıç sorusu “ne kadar kaldı?” yerine “hangi ödeme hangi borçla eşleşiyor?” olmalıdır. Banka hareketi, makbuz, borçlu bildirimi ve sözleşme aynı tür belge değildir. Bir dosyada bunların yalnız bir bölümü bulunabilir. Eksik belgeleri tek tablo içinde varmış gibi göstermek, hesabın hukuki dayanağını görünmez hâle getirir.

TBK m.100–102, farklı soruları cevaplar. Bir kısmi ödemenin ana borca etkisiyle birden çok borç arasındaki dağılımı aynı işlem değildir. Önce borçlar arasındaki ilişkiyi ve belgelerdeki açıklamaları ayırın; sonra ilgili hükmün koşullarını değerlendirin. Bu yazı somut dosya hesabı veya belirli alacak türüne ilişkin sonuç vermemektedir.

Genel faiz hesabında oran, dönem ve başlangıç verilerinin denetimi faiz hesabı girdileri rehberinde ele alınır. Buradaki ayrı niyet, ödeme gerçekleştiğinde o ödemenin borçlar ve kalemlerle nasıl ilişkilendirileceğini incelemektir. Aynı dosyada iki çalışma birlikte gerekebilir, fakat biri tamamlanınca diğeri kendiliğinden doğru olmaz.

TBK m.100 hangi koşulu görünür kılar?

Maddenin ilk fıkrası borçlunun faiz veya giderleri ödemede gecikmemiş olması hâlinde kısmen yaptığı ödemeyi ana borçtan düşme hakkını düzenler; aksine anlaşma yapılamayacağını belirtir. Bu koşul atlanırsa, modelin yaptığı basit çıkarma işlemi hukuki incelemenin yerine geçer. Kontrol notunda gecikmeye ilişkin hangi belgenin görüldüğü yazılmalıdır.

İkinci fıkra ise alacağın bir kısmı için kefalet, rehin veya başka güvence alınmış olması durumunu ele alır. Borçlu kısmi ödemeyi güvence altındaki veya güvencesi daha iyi olan kısma mahsup etme hakkına sahip değildir. Bu nedenle güvence bilgisi yalnız dosyanın arka planı olarak tutulmamalı; mahsup değerlendirmesinde hangi kısmı etkilediği ayrıca incelenmelidir.

Bu hükümlerin koşullarını açıklamak, her özel ilişki için tek bir otomatik hesap kuralı kurmak değildir. Sözleşme, uygulanacak diğer hükümler ve uyuşmazlığın niteliği dosyayı inceleyen hukukçu tarafından değerlendirilir. Tabloya “ana borç” başlığı eklemek, ödemenin gerçekten bu kaleme mahsup edildiğini kanıtlamaz. Dayanak seçimiyle aritmetik işlem ayrı kaydedilmelidir.

Birden çok borçta bildirim ve makbuz nasıl okunur?

TBK m.101, birden çok borcu bulunan borçlunun ödeme gününde hangi borcu ödemek istediğini alacaklıya bildirebileceğini düzenler. Ön incelemede bildirimin metnini, ilgili ödeme ile bağlantısını ve görülen kaynağı ayırın. Sonradan hazırlanmış bir özetin, ödeme günündeki bildirimin kendisi olduğu varsayılmamalıdır.

Borçlu bildirimde bulunmazsa kanun, kendisi tarafından derhâl itiraz edilmiş olmadıkça alacaklının makbuzda gösterdiği borç için ödeme yapılmış sayılacağını belirtir. Burada bildirim yokluğu, makbuz içeriği ve itiraz durumu birlikte önem taşır. Yalnız bir makbuz başlığından bütün koşulların gerçekleştiği sonucunu üretmeyin.

Çalışma tablosunda ödeme açıklamasıyla makbuz açıklaması farklı sütunlarda tutulabilir. İki metin uyuşmuyorsa modelden daha mantıklı görüneni seçmesini istemeyin. Farkı gösterip her iki belgenin konumunu kaydetmesini isteyin. Bu öneri bir belgenin kesin ispat gücü hakkında sonuç değildir; hukuki değerlendirmeye sunulacak çelişkiyi açık tutma yöntemidir.

Açıklık yokluğunda TBK m.102 hangi ayrımları yapar?

Kanunen geçerli açıklama yapılmadığı veya makbuzda açıklık bulunmadığı durumda m.102’nin koşulları incelenir. İlk ayrım muaccel borçtur. Birden çok borç muaccelse ilk takip edilen borç; takip yoksa vadesi önce gelen borç dikkate alınır. Birden çok borcun vadesi aynı anda gelmişse orantılı mahsup düzenlenir. Hiçbir borcun vadesi gelmemişse en az güvenceli borç ayrımı bulunur.

Bu zinciri kısa bir “en eski borcu kapat” komutuna dönüştürmek kapsam kaybettirir. Muacceliyet, takip, vade ve güvence bilgisi ayrı girdilerdir. Belgeye dayanmayan alanı boş bırakın ve hangi sorunun yanıtlanması gerektiğini yazın. Modelin tarihlerden yalnızca küçük olanı seçmesi, kanundaki bütün koşulların incelendiği anlamına gelmez.

Ödeme dosyası için hangi tablo hazırlanabilir?

Aşağıdaki alanlar editoryal çalışma önerisidir; kanunen zorunlu hesap formu veya somut mahsup sonucu değildir. Aynı ödeme iki belgeyle doğrulanıyorsa iki farklı ödeme gibi çoğaltılmamalıdır.

Alan	Belgeyle doğrulanacak bilgi	Karar bekleyen soru
Ödeme	Tarih, tutar ve kaynak kayıt	Aynı hareket tekrar mı kaydedildi?
Borç	Dayanak ilişki ve borç kimliği	Tek borç mu, birden çok borç mu?
Kalem	Ana borç, faiz ve gider ayrımı	Gecikme durumu hangi kaynaktan?
Bildirim	Borçlunun ödeme günü açıklaması	Hangi borca yöneliyor?
Makbuz	Alacaklının gösterdiği borç	İtiraz kaydı mevcut mu?
Sıra girdileri	Muacceliyet, takip, vade, güvence	m.102 incelemesi gerekiyor mu?

Her satırın kaynak konumunu koruyun. Toplam tutarın doğru görünmesi, belgelerin doğru borca bağlandığını göstermez. Hesabı devralan kişi hangi hücrenin belge verisi, hangisinin hukuki değerlendirme olduğunu okuyabilmelidir. Gerekiyorsa iki alanı farklı sütunlarla işaretleyin; açık soruları tamamlanmış veri gibi sunmayın.

Kurgusal örnekte modelden ne istenebilir?

Örnek gösterim olarak kişisel veri içermeyen iki kurgusal borç kaydı ve tek ödeme satırı düşünün. Ödeme açıklamasında ikinci borç anılıyor, makbuzda ilk borç yazıyor, fakat itiraz ve bildirim belgeleri henüz görülmemiş olsun. Uygun yardımcı görev, bu farklılığı ve eksik belgeleri listelemektir. “Önce ilk borç kapanır” şeklinde kesin sonuç vermek incelemenin boşluklarını gizler.

İstem şu kapsamda kurulabilir: “Belgedeki ödeme ve makbuz açıklamalarını değiştirmeden ayrı sütunlara aktar. Kaynakta olmayan tarihi, itirazı veya güvenceyi üretme. TBK m.100–102 bakımından hukukçuya sorulması gereken eksik girdileri listele.” Böyle bir istemin kullanılması çıktının doğru olduğunu garanti etmez; kaynak karşılaştırması yine yapılmalıdır.

Örnek üzerinde ikinci kontrol, her satırın kaynağa geri götürülmesidir. Kaynak belgenin adı yoksa veya tek hareket iki defa sayılmışsa önce veri düzeni düzeltilir. Sonra hukuki koşullar değerlendirilir. Kaynak günlüğü rehberi, kullanılan metnin tarihini ve kapsamını izlemekte yardımcı bir kayıt yöntemi sunar.

Hesap dosyasında değişiklik izi neden korunmalı?

Bir ödeme sonradan eklendiğinde yalnız sonuç hücresini değiştirmek, önceki hesabın hangi verilerle kurulduğunu belirsizleştirir. Çalışma önerisi olarak eski ve yeni veri kapsamını ayrı sürümlerde tutun; eklenen ödeme belgesini ve değişen hukuki varsayımı not edin. Yeni belge ile yeni yorumun aynı şey olmadığını gösterin. İncelemeyi devralan kişi, bakiyenin belge eklenmesi nedeniyle mi yoksa mahsup dayanağının yeniden değerlendirilmesi nedeniyle mi değiştiğini anlayabilmelidir. Bu kayıt düzeni, hesabın doğruluğunu garanti etmez; değişikliğin yeniden denetlenmesini kolaylaştırır.

Sonuç ve bakiye incelemesi nasıl devredilir?

1. Ödeme hareketlerini kaynak belgelerle eşleştirin ve tekrarları araştırın.
2. Tek borç ile birden çok borç ayrımını açıklayın.
3. Faiz, gider, gecikme ve güvence sorularını ayrı kaydedin.
4. Bildirim, makbuz ve itiraz kayıtlarını birlikte incelemeye sunun.
5. Seçilen hüküm ve koşulun gerekçesini hukukçu kontrolünden geçirin.
6. Aritmetiği seçilen dayanağa göre yeniden kontrol edin; açık alanları teslim notunda koruyun.

HMK m.190, özel düzenlemeler saklı kalmak üzere iddia edilen vakıaya bağlanan sonuçtan lehine hak çıkaran tarafın ispat yükünü düzenler. Bir yardımcı tablo bu değerlendirmeyi veya kaynak belgenin yerini kendiliğinden almaz. Burada somut bir davadaki ispat yükü ya da sonuç belirlenmemektedir.

TBB rehberi §6, hesaplamalar ve maddi vakıalar dâhil çıktıların doğrulanmasını önerir. Genel çerçeveyi hukuk yapay zeka konu merkezi üzerinden takip edebilir, Prolex AI’ın araştırma özelliklerini bu kaynak kontrolüyle birlikte değerlendirebilirsiniz. Son bakiye, yalnız düzgün görünen bir tablodan değil, belgelerle gerekçelendirilmiş hukuki seçim ve yeniden kontrol edilen hesaptan hareketle incelenmelidir.